Alle buitenlandse boeken lees ik in vertaling. Daar zijn redenen voor.

Ten eerste is Nederlands de taal die ik van kinds af aan gehoord en gesproken heb. Het is de taal van mijn ouders en mijn familie. Daarbij is dat Nederlands niet het Nederlands van leerboekjes of van de meeste andere schrijvers. Een vreemd Noord-Brabants dialect bepaalt mijn spreektaal, en de taal die ik spreek, de manier waarop ik de dingen zeg, is mijn schrijftaal. Niet andersom. De taal van vertalers is ook vaak een tuttig soort compromis-Nederlands, maar soms zet een vertaler een prozatekst uit Wales om in het Vlaams, zoals Hugo Claus deed met teksten van Dylan Thomas. Hij maakte er Vlaamse boeken van, en dat Vlaams kon ik goed lezen en begrijpen en vooral voelen. Dat Welsh, daar snap je natuurlijk niks van.

Mijn Engels is niet goed genoeg, dat is een tweede punt. Ik ken heel veel woorden niet. Nederlandse mensen die zeggen dat ze alles in het Engels lezen omdat dat mooier is en omdat het origineel beter is en echt, denken dat hun Engels wel goed genoeg is. Vergeet het maar, hun Engels is ook niet goed genoeg. Het Engels van Nederlandse mensen die in het Engels schrijven lijkt heel aardig, want ze maken niet veel fouten, maar eigenheid heeft die taal niet. Bovendien verloochenen ze hun eigen taal. Ze kijken neer op het Nederlands. Alsof Engels beter zou zijn, terwijl ze vaak denken in het Nederlands en groot zijn geworden met het Nederlands van hun paps en mams. Lezen in het Engels geeft status, dat begrijp ik. Daar ging mijn studie cultuursociologie over. Maar bestellen die mensen hun brood bij de bakker in het Engels? Of kopen ze een croissant in het Frans omdat dat dichtbij het origineel zit? Dan wordt het plots lachwekkend. Mijn idee: je kunt beter een vertaling lezen in je eigen taal dan een moeilijk te begrijpen origineel in een vreemde taal, en dan doen of het echt is en allure heeft.

Taal gaat wat mij betreft om ritme en cadans en om gevoel. Bij een Engels boek hapert het ritme omdat ik veel woorden niet ken of niet uit de zinnetjes kom. Ik ga zoeken. In Duitse en Franse boeken ook. Ik hou erg van Amerikaanse boeken, maar zelfs de ogenschijnlijk eenvoudige romans van Hemingway en Steinbeck zijn in het Engels anders dan in de prachtige vertalingen. Mijn spreektaal is niet hun Amerikaans. Mijn spreektaal schuurt langs de vertalingen. Ik heb altijd opmerkingen over de woordkeuzes van de vertalers, ik ben altijd blij dat ik die keuzes kan zien. In het Nederlands moet ik die keuzes ook maken. In het Engels lees ik over de keuzes heen, in die taal is er voor de meeste zaken wat mij betreft één woord. Uitdrukkingen staan daar nog los van, die ken ik helemaal niet. Ik heb die Engelse boeken gelezen op de middelbare school, omdat het handig was dat ik iets van die vreemde talen zou weten, mocht ik een keer naar die landen gaan of bij een Engels bedrijf gaan werken of een studie gaan doen die zweert bij Engels. Maar Spaans, Portugees en Russisch heb ik nooit geleerd, terwijl dat toch echt grote belangrijke talen zijn, gesproken door veel mensen. Wij leven toevallig in de buurt van het Duits en Frans en Engels, dan leren we die talen maar, voor vakanties en eventueel werk. Het is volkomen selectief.

Sluit meteen aan bij het vierde punt: je wereldje wordt erg klein wanneer je alles in het origineel wilt lezen. Engels gaat nog wel, Duits en Frans misschien ook, maar dat doet niemand. Geen idee waarom. Spaans hoor je heel soms. Maar in China en Japan en Afrika en Zuid-Amerika worden ook mooie romans geschreven, in Denemarken en Zweden ook. Dan toch maar een vertaling? Dat is wel een beetje slap. Engels wel in het origineel lezen en de rest niet. Een andere optie: al die mooie wereldliteratuur overslaan? Dat is ook waanzin.

Verder wil ik ook graag de omgekeerde weg bewandelen. Als schrijver mijn publiek vergroten. De vertalers van mijn romans waren stuk voor stuk vlijtige serieuze mensen die probeerden mijn stem om te zetten naar een andere taal, zodat al de mensen in Duitsland, Engeland, Spanje en Frankrijk en nog een paar landen mijn boeken kunnen lezen, en voelen. Schrijvers die alleen in het Engels lezen, hoe staan die tegenover een Engelse vertaling van hun romans? Of zeggen ze, dan moeten al die Engels lezende mensen maar Nederlands lezen. No way!

Jan van Mersbergen

125 Responses to “in vertaling natuurlijk”

Jan van Mersbergen