Van een afstandje volgde ik een discussie over racisme. Er werd gesteld dat niks meer mag. Dat wit en zwart gelijk zijn en dat je daarom niks meer mag, ook schaken niet. Schaken is wit tegen zwart. Mag niet.
Het was een logisch argument dat niet helemaal klopt maar wel mogelijkheden biedt. De historische context is iets anders. Het schaakbord heeft evenveel witte als zwarte vakjes en ook de twee teams hebben gelijke gelederen. Eigenlijk was schaken de oorsprong van gelijkheid.
Schaken is duizenden jaren oud. In een tijd van ongelijkheid een spel verzinnen waarin gelijkheid het vertrekpunt is, met om en om een beurt en gelijke kansen, dat is bijzonder.
Het woord schaken komt van het Perzische Shah. Koning. Ook mat komt uit het Perzisch. Maata betekent ‘versteld raken’, een omslachtige verbastering van versteld staan en verstrikt raken. Niks meer kunnen.
Stel nou dat schaken zich langzaam ontwikkeld zou hebben tot een racistisch spel. Dat in het Zuid-Afrika van de apartheid en het Amerika van de eerste helft van de vorige eeuw werd gesteld dat het schaken vanwege de maatschappelijke verhoudingen aangepast zou worden. Dat de witte dame het op zou nemen tegen acht zwarte pionnen. Dat waren de verhoudingen. Wit had individuele mogelijkheden, reikwijdte en snelheid, amper belemmeringen. Zwart was met veel maar mag per beurt maar een stapje zetten, en alleen een richting uit.
Dat is niet gebeurd. De discussie ging over gelijkheid. De discussie ging over het wegwerken van de achterstand van de een en de moeite die de ander daarmee heeft.
Schaken als argument zou betekenen dat geschiedenis en vastigheid leiden tot een eeuwige gelijkheid, niet tot een moraal waarbij wit het jammer vindt dat zwart ook mogelijkheden krijgt.
Om schaken enigszins speelbaar te maken wordt het vaak met een klok gespeeld. Beide spelers krijgen dezelfde tijd. Hierin schuilt nog een laatste argument voor de racisme-discussie. De verstreken tijd, die totaal ongelijk was, mag ingehaald worden. Wit heeft eeuwen de klok laten tikken terwijl voor zwart de tijd stilstond.
Doe een zet, druk op de klok, neem de tijd om rustig na te denken over de volgende zet. Gun de ander de inhaalslag, en de tijd.

Jan van Mersbergen

Jan van Mersbergen